Zgodnie z przepisami polskiego prawa rodzinnego i opiekuńczego, wraz z zawarciem związku małżeńskiego pomiędzy żoną a mężem powstaje ustrój tzw. małżeńskiej wspólności majątkowej, zwanej również wspólnością ustawową, bowiem wynika ona bezpośrednio z przepisów ustawy – wspomnianego już powyżej kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustrój ten oznacza tym samym tyle, że od dnia ślubu wszelkie dobra majątkowe nabyte przez obydwoje małżonków w trakcie trwania ich związku małżeńskiego (oczywiście z pewnymi odstępstwami) są wspólne, czyli stanowią własność (co do zasady po połowie oraz według równych udziałów) zarówno żony, jak i męża.

Oczywiście od powyższej reguły istnieją określone wyjątki, które można wdrażać w życie różnymi dostępnymi prawnie sposobami. A więc, jeżeli nie wspólność majątkowa, to co? Do wyboru mamy możliwość ustanowienia ustrojów tzw. małżeńskiej rozdzielności majątkowej lub małżeńskiej rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Sama wspólność majątkowa może zostać natomiast rozszerzona bądź ograniczona przez współmałżonków w stosunku do pewnych przedmiotów majątkowych.

Na czym polega zatem ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej? Sprowadza się on mianowicie do tego, że po zawarciu związku małżeńskiego majątki żony i męża pozostają odrębne, a więc nie „mieszają się” ze sobą nawzajem – to, co nabyła żona w trakcie małżeństwa, pozostaje tylko i wyłącznie jej własnością, zaś to, co nabył mąż w analogicznym okresie czasu, pozostaje własnością tylko i wyłącznie jego, natomiast obydwoje małżonkowie nie uzyskują do swoich oddzielnych majątków żadnych wzajemnych praw ani roszczeń.

Jak ustanowić ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej?

Najprościej i najszybciej – udając się do notariusza i zawierając małżeńską umowę majątkową w formie aktu notarialnego, powszechnie zwaną również intercyzą małżeńską. Co ważne, umowa taka może być wielokrotnie zmieniana przez małżonków, a nawet i definitywnie rozwiązana – wówczas w małżeństwie automatycznie zostaje przywrócony ustrój tzw. małżeńskiej wspólności ustawowej. Taka umowa majątkowa może zostać zawarta zarówno tuż przed zawarciem związku małżeńskiego, jak też i na każdym etapie jego trwania.

Należy pamiętać jednak o tym, że rozdzielność majątkowa w formie aktu notarialnego może zostać ustanowiona tylko wówczas, gdy oboje małżonkowie wyraźnie wyrażają na nią zgodę. A zatem nie da się jej zawrzeć „zaocznie” – bez udziału drugiego współmałżonka, bez jego równoczesnej obecności u notariusza, bez jego wiedzy oraz bez jego wyraźnej zgody.

Drugi szkopuł polega zaś na tym, że u notariusza rozdzielność majątkowa może zostać zawarta wyłącznie od daty wskazanej w akcie notarialnym, a więc w praktyce od daty jego sporządzenia. Innymi słowy, nie ma wówczas możliwości ustanowienia ustroju rozdzielności majątkowej „wstecz” – takie rozwiązanie jest możliwe tylko i wyłącznie w toku postępowania sądowego oraz po ziszczeniu się jasno określonych przesłanek.

Co zatem w sytuacji, gdy drugi współmałżonek nie wyraża swojej zgody na ustanowienie ustroju rozdzielności majątkowej? Jedyną drogą pozostaje wówczas wystąpienie z powództwem do Sądu Rejonowego właściwego miejscowo ze względu na ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, jeżeli choć jeden z nich w okręgu tym ma jeszcze miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu.

Jakie mogą być przesłanki sądowego ustanowienia ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej?

Przepis art. 52 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że „Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej.”.

Czym więc są owe „ważne powody”? Z praktyki orzeczniczej najczęściej takimi przesłankami są:

• nałogi współmałżonka powiązane z niekontrolowanym wydatkowaniem wspólnych środków finansowych (a więc przede wszystkim hazard, narkotyki, alkoholizm, zakupoholizm);
• hulaszczy, nieodpowiedzialny, beztroski tryb życia jednego ze współmałżonków (zwłaszcza pod względem finansowym);
• nieodpowiedzialne zaciąganie wszelkiego rodzaju długów oraz ryzykownych ekonomicznie zobowiązań finansowych przez jednego współmałżonka, które mogą wpływać niekorzystnie na byt drugiego współmałżonka i całej rodziny.

Z jaką datą powstaje ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej, ustanowiony przez Sąd w drodze postępowania sądowego?

Według obowiązujących przepisów – „z dniem oznaczonym w wyroku, który ją [czyli rozdzielność majątkową] ustanawia”. W praktyce najczęściej jest to data wydania wyroku przez Sąd lub data wytoczenia powództwa, niemniej jednak, w uzasadnionych przypadkach istnieje możliwość ustanowienia ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej ze ściśle wskazaną „datą wsteczną” – tutaj najczęściej taką datą jest dzień wyprowadzki jednego z małżonków ze wspólnego miejsca zamieszkania i prowadzenie odtąd przez oboje życia w rozłączeniu. 

Czy ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej może powstać wyłącznie na skutek ingerencji jednego lub obydwojga współmałżonków?

Otóż nie. Niewiele osób ma świadomość tego, że ustanowienia ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej przez Sąd może domagać się również wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni on przed Sądem to, że zaspokojenie jego wierzytelności jest możliwe wyłącznie dzięki dokonaniu podziału majątku wspólnego dłużnika oraz jego współmałżonka (poprzedzonego właśnie ustanowieniem przez Sąd ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej). Jest to dosyć czasochłonna droga uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia swojego roszczenia (gdyż wymaga najpierw ustanowienia ustroju rozdzielności majątkowej w małżeństwie dłużnika, a następnie przeprowadzenia podziału majątku wspólnego dłużnika i jego współmałżonka), ale czasami w określonych okolicznościach sprawy jest to jedyne skuteczne rozwiązanie.

Ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej powstaje również z mocy prawa w następujących sytuacjach:

• ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków;
• ogłoszenie upadłości jednego z małżonków;
• orzeczenie przez Sąd separacji pomiędzy współmałżonkami;
• prawomocny wyrok Sądu orzekający rozwód pomiędzy współmałżonkami.

Wskazania wymaga jednak to, że w przypadku uchylenia stanu ubezwłasnowolnienia, umorzenia, ukończenia lub uchylenia postępowania upadłościowego, a także z chwilą zniesienia separacji pomiędzy małżonkami ponownie powstaje ustawowy ustrój majątkowy – a więc małżeńska wspólność majątkowa. W przypadku separacji jednak Sąd na zgodne żądanie współmałżonków może orzec o utrzymaniu w ich związku małżeńskim ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej.

Z kwestii formalno-fiskalnych należy pamiętać także o tym, że:

• pozew o ustanowienie ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej podlega stałej opłacie sądowej w wysokości 200,00 zł. Opłatę tę można uiścić przelewem bankowym na rachunek bankowy właściwego Sądu, tzw. znakami sądowymi albo w kasie Sądu, zaś potwierdzenie jej uregulowania należy przedłożyć wraz z innymi załącznikami od razu wraz z pozwem.
• w postępowaniu sądowym o ustanowienie ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej stroną procesu jest również Prokurator właściwej miejscowo Prokuratury Rejonowej (zwłaszcza, gdy zachodzi uzasadniona obawa ewentualnego pokrzywdzenia wierzycieli jednego z małżonków), dlatego też wszelkie pisma procesowe w takim postępowaniu należy składać do Sądu wraz z dodatkowym odpisem właśnie dla Prokuratora.