Rodzina to nie tylko mąż i żona, ale to również, a może nawet i przede wszystkim dziecko. W postępowaniach rodzinnych tak samo często dochodzi do ostrych sporów i nieporozumień na tle przyczyn rozpadu związku małżeńskiego oraz zasad jego późniejszego zakończenia, jak często dochodzi do nich także i w kontekście kwestii związanych ze wspólnym małoletnim dzieckiem (dotyczących m.in. zakresu i sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, formy i wymiaru kontaktów rodzica z dzieckiem czy też wysokości alimentów), a jak pokazuje sądowa praktyka oraz doświadczenie życiowe – kwestii tych jest bardzo wiele i są one niezwykle różnorodne w zależności od konkretnej sytuacji.

Czym właściwie jest zatem władza rodzicielska rodzica nad dzieckiem?

Zgodnie z brzmieniem art. 95 § 1 k.r.o., „Władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw.”, przy czym sama władza rodzicielska powinna być wykonywana zgodnie z naczelną i jedną z głównych zasad prawa rodzinnego, czyli z zasadą dobra dziecka. Art. 96 § 1 k.r.o. mówi z kolei o tym, że „Rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.”.

W praktyce więc pojęcie władzy rodzicielskiej sprowadza się do ogółu praw oraz obowiązków rodziców w zakresie współdecydowania o wszystkich kwestiach związanych z wychowywaniem małoletniego dziecka oraz z bieżącą opieką nad nim – w tym dotyczących m.in. edukacji, leczenia, wyboru światopoglądu i wyznawanej religii, zajęć dodatkowych czy też wyjazdów zagranicznych.

Pamiętać należy o tym, że dziecko pozostaje co prawda pod władzą rodzicielską do czasu ukończenia 18. roku życia, przy czym już wcześniej, jeśli tylko pozwala na to rozwój umysłowy małoletniego, jego stan zdrowia i stopień dojrzałości, rodzice powinni wysłuchać swoje dziecko przed podjęciem ważniejszych decyzji dotyczących samej osoby małoletniego bądź też jego majątku.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w żaden sposób nie definiuje, czym dokładnie są owe „ważniejsze decyzje” dotyczące osoby dziecka lub jego majątku, dlatego też ich oceny zawsze należy dokonywać w kontekście konkretnego stanu faktycznego, ponieważ każda sytuacja rodzinna jest zupełnie inna i przez to nie powinna podlegać żadnej generalizacji.

W jaki sposób można oddziaływać na wykonywanie władzy rodzicielskiej rodzica nad jego dzieckiem?

Otóż Sąd może w swoim orzeczeniu:

• stwierdzić, że pozostawia pełnię władzy rodzicielskiej nad dzieckiem obydwojgu rodzicom bez jakichkolwiek ograniczeń (mówi się wtedy po prostu o powierzeniu władzy rodzicielskiej);
• tymczasowo zawiesić władzę rodzicielską jednego z rodziców nad jego dzieckiem;
• ograniczyć władzę rodzicielską jednego lub obojga rodziców nad ich dzieckiem (istnieje tutaj wiele różnych sposobów oraz możliwości w zależności od konkretnych okoliczności danej sprawy);
• całkowicie pozbawić władzy rodzicielskiej jednego lub obydwojga rodziców nad ich dzieckiem, przy czym dzieje się tak zazwyczaj jedynie w naprawdę skrajnych przypadkach.

Należy mieć również na uwadze brzmienie art. 106 k.r.o., zgodnie z którym, „Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy może zmienić orzeczenie o władzy rodzicielskiej i sposobie jej wykonywania zawarte w wyroku orzekającym rozwód, separację bądź unieważnienie małżeństwa, albo ustalającym pochodzenie dziecka.”. Oznacza to tyle, że w przypadku tzw. istotnej zmiany okoliczności i kiedy jest zagrożone dobro małoletniego dziecka, Sąd może zmienić zakres i sposób wykonywania władzy rodzicielskiej przez rodzica nad jego dzieckiem, nawet jeżeli pierwotnie władza ta przysługiwała mu w pełnym zakresie bez żadnych ograniczeń.

W jakich postępowaniach sądowych reguluje się władzę rodzicielską nad dzieckiem?

Przed Sądem Rejonowym – w sprawach o tzw. ustalenie pochodzenia małoletniego dziecka oraz o zawieszenie/ograniczenie/pozbawienie/przywrócenie władzy rodzicielskiej rodzica nad jego dzieckiem.

Przed Sądem Okręgowym – w sprawach o rozwód i separację oraz o stwierdzenie nieważności związku małżeńskiego.